Het vak Sociale Geografie

Van aardrijkskunde naar sociale geografie

Sociale Geografie is een onderdeel van wat men vroeger ook wel aardrijkskunde noemde. De aardrijkskunde houdt zich, zoals de naam al zegt, bezig met het bestuderen van alle verschijnselen op en om het aardoppervlak. Dat zijn aan de ene kant dingen als bodem, water, lucht, levende natuur (fauna en flora), en allerlei landschapsvormen (gebergtes, dalen, vlakten, kusten, eilanden etc.) en aan de andere kant mensen, culturen, steden, dorpen, platteland, menselijke levensvormen en menselijke activiteiten.

De eerstgenoemde aspecten worden ook wel samengevat onder het begrip fysische geografie. De fysische geografie houdt zich dus bezig met de natuurwetenschappelijke kant van al die op en rond het aardoppervlak voorkomende (natuurlijke) verschijnselen. Dit onderdeel van de aardrijkskunde, of liever gezegd geografie, omvat zulke vakken als bodemkunde (pedologie), klimaatkunde (klimatologie), weerkunde (meteorologie), gletscherkunde (glaciologie), 'waterkunde' (hydrologie), 'gesteentekunde' (geologie), landschapskunde (geomorfologie), etc. en integreert ook onderdelen van aanpalende disciplines zo b.v. de biologie als de wetenschap van de levende natuur.

De laatstgenoemde aspecten hebben betrekking op de mens en zijn activiteiten op deze aarde en worden vaak samengevat onder het begrip sociale geografie. De sociale geografie houdt zich dus bezig met de cultuur wetenschappelijke kant van al die op en rond het aardoppervlak voorkomende (door de mens gemaakte) verschijnselen. Dit onderdeel van de aardrijkskunde (geografie) omvat daarom ook vakken als bevolkingsgeografie, economische geografie, nederzettingsgeografie en stadsgeografie, geografie van het landelijk gebied (rurale geografie), politieke geografie, ontwikkelingsgeografie, etc. In deze vakken worden onderdelen van aanpalende disciplines zoals economie, sociologie, psychologie, politicologie, volkenkunde etc. bijeengebracht en met elkaar in verband gebracht.

Zowel de fysische geografie als ook de sociale geografie houden zich - vereenvoudigd uitgedrukt - bezig met het beschrijven, verklaren en begrijpen van de (ruimtelijke) spreidingspatronen van al die natuurlijke en culturele verschijnselen op en rond het aardoppervlak. Als zodanig is de aardrijkskunde of geografie een eeuwenoude wetenschap met een lange traditie. In de loop der eeuwen is er echter ook een heleboel veranderd. Zo hebben vooral in deze eeuw de fysische en sociale geografie zich steeds meer onafhankelijk van elkaar ontwikkeld. De sociale geografie en de fysische geografie zijn nu dan ook veelal twee volledig gescheiden studierichtingen. De sociale geografie is zich steeds meer gaan toeleggen op het verklaren van de wijze waarop de mens met haar omgeving omgaat oftewel de wijze waarop de mens de ruimte om zich heen inricht en gebruikt. Op basis van deze kennis begon ze ook al snel voorstellen te doen, hoe men de ruimte of de omgeving beter in kon richten. Op deze wijze is dan ook de planologie als vak uit de sociale geografie voortgekomen. Sociale geografie en planologie zijn dus broertje en zusje van elkaar. Er bestaat een grote overlap tussen deze twee vakken. De sociale geografie legt iets meer de nadruk op het onderzoeken van de relatie tussen de menselijke activiteiten en de omgevende ruimte, terwijl de planologie zich meer bezig houdt met het ontwikkelen van recepten voor een betere inrichting van het land (b.v. in de vorm van bestemmingsplannen, streekplannen etc.).

Moderne sociale geografie

De sociale geografie bestudeert dus met name het ruimtelijk gedrag van mensen, bedrijven en organisaties. De ruimte in al zijn facetten en geledingen: als fysieke ruimte, als culturele ruimte, als beleefde ruimte, als sociale ruimte, maar ook ruimte als ordeningsprincipe voor het menselijk handelen, speelt daarbij een centrale rol. Binnen de moderne maatschappij, waarin wij leven neemt 'ruimte' en ook het conflict rondom de verschillende aanspraken op ruimte een steeds belangrijkere plaats in. Een enkele blik op de nieuwsmedia laat zien, dat de omgang van mens en maatschappij met de schaarse ruimte nu al - en binnenkort in nog sterkere mate - één van de 'hot spots' is, waar bepaald gaat worden hoe de samenleving er in de naaste en verre toekomst uit zal gaan zien. De sociale geografie bevindt zich als wetenschappelijke discipline dan ook meer dan ooit in het brandpunt van een aantal centrale en uiterst spannende ontwikkelingstendensen. Te denken is bij voorbeeld aan processen als Europese integratie en mondialisering (met parallel daaraan het opnieuw opleven van regio's), verschuivingen in de internationale arbeidsdeling, duurzame (regionale) ontwikkeling, vermarkten van steden en regio's, verstedelijking van het platteland, problematiek van grote steden, migratie en mobiliteit, de ontwikkeling van de omgang met natuur en natuurlijke hulpbronnen en ga zo maar door. Kijk ook gerust maar eens in wat voor soort posities de Nijmeegse Sociaal Geografen terecht komen.

De sociale geografie houdt zich vooral bezig met het beschrijven, analyseren en verklaren van het ruimtelijk gedrag van mensen, bedrijven en organisaties. Ze laat zich daarbij expliciet leiden door de actuele maatschappelijke problemen. De moderne sociale geografie is dan ook een geëngageerde wetenschap, die de kennis ter beschikking en ter discussie stelt, op basis waarvan bijvoorbeeld beleidsmakers gezamenlijk met alle relevante actoren oplossingen kunnen ontwerpen en implementeren. Zij beperkt zich daarbij niet tot één ruimtelijk schaalniveau, b.v. die van de stad, regio, of natie, maar onderzoekt het ruimtelijk gedrag van mensen, bedrijven en organisaties juist in samenhang met ontwikkelingen en invloeden op andere schaalniveaus en op andere plaatsen, zowel binnen de westerse wereld als ook b.v. in ontwikkelingslanden.

De sociale geografie is een subdiscipline van de geografie en zet daarmee de eeuwenoude traditie van geografie beoefening voort. Desalniettemin is de sociale geografie een vrij jonge en dynamische wetenschap. Hoewel ze dus als een specialisering binnen deze traditie opgevat kan worden heeft ze het voor de geografie als geheel zo kenmerkende 'multi-disciplinaire' karakter behouden. Sociale geografie is dan ook een typische integratieve wetenschap. De sociale geografie is een uitstekend uitgangspunt voor de integratie van kennis uit verschillende buurdisciplines zoals sociologie, economie, psychologie, politicologie, bestuurs- en bedrijfskunde, antropologie, en tot op zekere hoogte ook biologie, geologie, klimatologie etc.. En het is deze integratieve kennis waaraan in onze complexe maatschappij toenemend behoefte bestaat.